Oyunla Öğrenme Nedir? Evde Nasıl Uygulanır?

Oyunla öğrenme, çocuğun keyif aldığı ve kendisinin etkin olduğu oyunların içinde yeni bir şeyi denemesi, tekrar etmesi ve anlamlandırmasıdır. UNICEF, oyunu öğretici yapan beş özellik sayar: anlamlı, keyifli, aktif katılımlı, tekrarlı ve sosyal olması. Evde bunun için pahalı oyuncaklara gerek yoktur; Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) de bunu vurgular. Bir kutu blok, birkaç eski kıyafet ve çocuğunuza ayırdığınız dikkatli bir yarım saat yeter. Önemli olan, oyunu yönetmeden ona eşlik etmektir.

Bir etkinliği oyun yapan beş özellik

UNICEF'in oyunla öğrenme üzerine yayımladığı çalışma, öğrenmeyi besleyen oyunun beş özelliğini öne çıkarır. Evdeki karşılıkları şöyle düşünülebilir:

• Anlamlı: Oyun, çocuğun bildiği bir şeye bağlanır. Markette gördüğü tartıyı oyuncak bir dükkânda kullanmak, sayıları anlamlı kılar.
• Keyifli: Çocuk gülüyor, şaşırıyor, merak ediyorsa oyundadır. Keyif bittiğinde oyun da biter, zorla sürdürülen bir etkinliğe dönüşür.
• Aktif katılımlı: Çocuk izleyen değil, yapan kişidir. Kararları o verir, eliyle dener, kafasında kurar.
• Tekrarlı: Aynı kuleyi on kez yıkıp yeniden kurmak boşa geçen zaman değil, deneme ve yanılmadır. Her tekrarda küçük bir şey değişir.
• Sosyal: Oyun çoğu zaman bir başkasıyla oynanır. Sıra beklemek, fikir sunmak ve anlaşmazlığı çözmek oyunun içinde öğrenilir.

Bu beşini bir kontrol listesi gibi kullanabilirsiniz. Evde yaptığınız bir etkinlik bunların çoğunu taşıyorsa, çocuk için oyundur.

Oyun neden boş zaman değildir?

AAP'nin oyunun gücü üzerine raporu, oyunun dil gelişimini, yürütücü işlevleri, sosyal ve duygusal becerileri ve ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişkiyi desteklediğini anlatır. Rol oyununda çocuk yeni sözcükler dener; kurallı bir oyunda sırasını bekler ve kaybetmeye dayanmayı öğrenir; blok kulesi yıkılınca yeniden denemeyi seçer.

Millî Eğitim Bakanlığının okul öncesi eğitim programı da oyunla öğrenmeyi aile eğitimi konuları arasında sayar ve aileleri evde ekransız oyuna, birlikte kitap okumaya ve sohbete davet eder. Yani oyun, ders çalışmanın ya da “asıl” öğrenmenin bekleme odası değildir; okul öncesinde öğrenmenin ana yoludur, ilkokulda da önemli bir parçasıdır.

Serbest oyun ve rehberli oyun

İki tür oyun da gereklidir ve birbirini tamamlar.

Serbest oyun, çocuğun ne oynayacağına, nasıl oynayacağına ve ne zaman bitireceğine kendisinin karar verdiği oyundur. Bir battaniyeyle mağara kurmak, bir kutuyu uzay gemisine çevirmek ya da bahçede böcek aramak serbest oyundur. Yetişkin yakındadır, güvenliği gözetir ama oyunu yönlendirmez.

Rehberli oyun, yetişkinin bir hedefi aklında tutup oyunu ona göre hazırladığı ama yine de çocuğun etkin ve keyifli kaldığı oyundur. Örneğin oyuncak dükkânında fiyatları birlikte yazmak ya da ritmik saymayı bir merdiven oyununa dönüştürmek. Sayılarla boyama kağıtları gibi işlerde de çocuk boyarken sayıları tanır; resmin ortaya çıkması oyunun ödülüdür.

Bir günün içinde ikisine de yer açın. Rehberli oyun çok uzarsa ders gibi olur; serbest oyuna hiç yer kalmazsa çocuk kendi fikirlerini deneme fırsatını kaybeder.

Evde dört oyun türü

Rol oyunu. Doktorculuk, market, okulculuk, aşçılık. Birkaç eski kıyafet, boş kutular ve mutfak eşyaları yeter. Çocuk başkasının yerine geçer, yeni sözcükler kullanır, bir hikâyeyi baştan sona kurar. Siz bir rol alın (müşteri, hasta, öğrenci) ama hikâyeyi o yönetsin.

Bloklar ve yapım oyunları. Ahşap bloklar, kutular, mandallar, plastik kaplar. Çocuk denge, büyüklük, yükseklik ve sayı üzerine düşünür. “Bu kuleyi daha yükseğe nasıl çıkarırız?” gibi açık uçlu bir soru, bir talimattan daha çok düşündürür.

Kurallı oyunlar. Kart, masa ve sıra oyunları; saklambaç, körebe. Sıra beklemek, kurala uymak ve kaybetmeye dayanmak burada öğrenilir. Sayıları oyunlarla çalışmak için evde matematik oyunları yazısına bakabilirsiniz. Ekranda oynanacak kısa ve kurallı oyunlar için oyunlar sayfası da bir seçenektir; birlikte, kısa turlarla oynandığında ekran da sohbetin bir parçası olur.

Hareket oyunları. Donma dansı, sek sek, top, engel parkuru. Hareket oyunları beden kontrolünü ve kendini durdurabilmeyi de çalıştırır: müzik durduğunda heykel olmak, kendini frenlemeyi gerektirir.

Yetişkinin rolü: eşlik etmek, yönetmemek

Harvard Üniversitesi Çocuk Gelişimi Merkezi, çocukla yetişkin arasındaki karşılıklı etkileşimi topu atıp karşılamaya benzetir ve bunu beş adımda anlatır: çocuğun ilgisini fark etmek, bu ilgiyi desteklemek ve cesaretlendirmek, gördüğünü adlandırmak, sıra almak ve başlangıçlarla bitişleri gözetmek. Oyunda bu şöyle görünür:

• Fark edin: Çocuğunuz neye bakıyor, neyle oynuyor? Oyuna onun seçtiği yerden girin.
• Adlandırın: “Kuleyi en alta büyük blokları koyarak kurdun.” Yorum değil, gördüğünüzü söyleyin.
• Sıra alın: Bir blok o koysun, bir blok siz. Bir cümle o söylesin, bir cümle siz.
• Bekleyin: Soru sorduktan sonra cevap için zaman tanıyın. Hemen düzeltmeyin.
• Bitişe saygı gösterin: Çocuk oyunu bitirmek istiyorsa zorlamayın; bir sonraki oyuna geçmesine izin verin.

Yönetmek ise oyunu çocuğun elinden alır: “Öyle değil, böyle yap”, “Önce kırmızıyı koy.” Yanlış yapmasına, kulesinin yıkılmasına izin vermek, oyunun öğreten kısmıdır.

Diyelim ki çocuğunuz oyuncak hayvanları bir kutuya dolduruyor. Yönetmek, “Hadi onları sayalım, kaç tane var?” diyerek oyunu bir sınava çevirmektir. Eşlik etmek ise önce izlemek, sonra oyuna onun kurduğu hikâyeden girmektir: “Bu hayvanlar nereye yolculuk ediyor?” Sayılar belki birazdan kendiliğinden gelir: “Kutuya kaç hayvan sığdı?” Fark küçük görünür, ama ilkinde oyun sizin, ikincisinde onundur.

Bu hafta evde deneyin

• Bir akşam yarım saati telefonsuz ayırın ve çocuğunuzun seçtiği oyunu onun kurallarıyla oynayın.
• Boş kutular ve eski kıyafetlerle bir rol oyunu köşesi kurun: market, doktor ya da okul.
• Bir blok oyununda yalnızca gördüğünüzü adlandırın; hiç talimat vermeyin.
• Bir kurallı oyunu ailece oynayın ve kaybettiğinizde nasıl tepki verdiğinizi çocuğunuza gösterin.
• Akşam yemeğinden önce on dakikalık bir hareket oyunu oynayın: donma dansı ya da yastık parkuru.
• Hafta sonu çocuğunuza bir saatlik serbest oyun zamanı bırakın; araya girmeden yalnızca yakında olun.

Yaşa göre

Okul öncesi

Bu yaşta oyun öğrenmenin ana yoludur. Rol oyunu, bloklar, kum, su ve hamur en zengin malzemelerdir. Kurallı oyunlarda kurallar basit olsun ve kaybetmek dramatik bir son olmasın. Okul öncesinde okuma yazma öğretilmez; harf ve sayıyı oyunun içinde, kendiliğinden geldiği kadar anın.

1–2. sınıf

Okul başlayınca oyun azalmamalı, biçim değiştirmelidir. Kart ve masa oyunları, sıra ve kural gerektiren bahçe oyunları bu yaşta çok sevilir. Okulda öğrendiği sesleri ve sayıları oyunla tekrar etmek, ödev saatinin dışında doğal bir pekiştirme olur. Serbest oyuna da yer bırakın; ödevler bitince boş kalan zaman, oyun zamanıdır.

3–4. sınıf

Bu yaşta çocuklar strateji ve planlama gerektiren oyunlardan hoşlanır: zor masa oyunları, yapım setleri, kendi kurallarını yazdıkları oyunlar. Arkadaşlarıyla kendi başlarına oyun kurmaları önemlidir; yetişkin geri çekilir, gerektiğinde arabulucu olur. Ailece oynanan bir oyun gecesi, bu yaşta da birlikte vakit geçirmenin güçlü bir yoludur.

Sık sorulan sorular

Oyunla öğrenme ders çalışmanın yerini tutar mı?

İkisi birbirinin yerine değil, yanında durur. Okul öncesinde öğrenmenin ana yolu oyundur. İlkokulda ödev ve okuldaki çalışma önemlidir; oyun ise öğrenileni farklı bir bağlamda tekrar ettirir, merak ve sabır gibi becerileri besler. Ödev saatini kısa ve düzenli tutup geri kalan zamana oyun için yer bırakmak dengeli bir yoldur.

Çocuğum hep aynı oyunu oynuyor; sorun mu?

Çoğu zaman değildir. Tekrar, UNICEF'in saydığı oyun özelliklerinden biridir ve çocuk her tekrarda küçük bir şeyi değiştirir, dener. Oyuna yeni bir malzeme ya da küçük bir soru ekleyerek çeşitlilik getirebilirsiniz: “Bu kez trenin bir köprüden geçmesi gerekseydi?” Oyunla ilgili bir kaygınız varsa öğretmeniyle ya da çocuk doktoruyla konuşun.

Pahalı eğitici oyuncaklar gerekli mi?

Hayır. AAP de oyunun gücünün pahalı oyuncaklardan değil, oyunun kendisinden ve yetişkinle kurulan etkileşimden geldiğini vurgular. Kutular, kaplar, mandallar, eski kıyafetler ve bir yetişkinin ilgisi çoğu oyuncaktan daha çok oyun çıkarır. Az sayıda, açık uçlu malzeme çocuğun hayal gücüne daha çok yer bırakır.

Kaynaklar

• Learning through play: Strengthening learning through play in early childhood education programmes, UNICEF ve LEGO Foundation (2018)
• The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children, American Academy of Pediatrics, Pediatrics (2018)
• Power of Play, American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org
• 5 Steps for Brain-Building Serve and Return, Center on the Developing Child, Harvard University
• Okul Öncesi Eğitim Programı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli), Millî Eğitim Bakanlığı