İlkokulda Ders Çalışma Alışkanlığı Nasıl Kazanılır?

Ders çalışma alışkanlığı irade ya da uzun saatlerle değil, her gün tekrarlanan küçük bir düzenle kazanılır: aynı saatte, aynı yerde, kısa bir çalışma. İlkokulda amaç çok çalışmak değil, masaya oturmanın dişleri fırçalamak kadar sıradan bir şeye dönüşmesidir. Bu düzene başlamayı kolaylaştıran kısa bir ritüel, çocuğun kendi işini planlayıp kontrol etmesi ve okuduğunu kapatıp hatırlamaya çalışması eklenince alışkanlık zamanla yerine oturur. Ekran ise bu sırada hep en sona gelir.

Alışkanlık nasıl oluşur?

Bir davranış, aynı ipucuyla ve aynı biçimde yeterince tekrarlanınca üzerinde düşünmeden yapılır hâle gelir. Ders çalışmada bu ipucunu üç sabit sağlar:

• Aynı saat. “Yemekten ve kısa bir oyundan sonra” gibi, günün akışına bağlı bir zaman. Saat sabit kaldıkça çocuk her gün “Şimdi mi?” diye sormaz.
• Aynı yer. Her gün aynı masa, aynı sandalye. Bir süre sonra yerin kendisi “şimdi çalışma zamanı” mesajı verir.
• Kısa süre. İlkokulda çalışma zamanı kısa olmalıdır. Uzun ve yorucu bir oturum, ertesi gün masaya oturmayı zorlaştırır. Süreyi yaşına göre siz ayarlayın ve çocuk hâlâ toparlanmışken bitirin.

Ödev olmayan günlerde de o saati boş bırakmayın. Aynı zaman dilimi kitap okumaya, ertesi günün çantasını hazırlamaya ya da kısa bir tekrara ayrılabilir. Alışkanlığı taşıyan şey ödevin kendisi değil, o saatin her gün var olmasıdır.

Masaya oturmayı kolaylaştıran başlangıç ritüeli

Pek çok çocuk için çalışmanın en zor anı ilk birkaç dakikadır. Her gün aynı sırayla yapılan küçük bir ritüel, oyundan çalışmaya geçişi yumuşatır:

1. Bir bardak su ve masaya getirilmiş kalem kutusu.
2. Okul çantasından o günün defterleri ve ödev notu çıkarılır.
3. Çocuk o gün yapacaklarını yüksek sesle söyler ya da küçük bir kâğıda yazar.
4. Bir derin nefes ya da bir esneme, ardından ilk iş.

Ritüel kısa olmalıdır; amacı oyalanmak değil, “başlıyoruz” demektir. Birkaç hafta sonra çocuk bu adımları sizin hatırlatmanıza gerek kalmadan yapmaya başlar. Ritüelin adımlarını resimli olarak bir kâğıda çizip masanın yanına asmak, okumaya yeni başlayan çocuğa da yol gösterir.

Planla, yap, kontrol et

İngiltere'deki Education Endowment Foundation'ın (EEF) üst biliş ve öz düzenleme rehberi, çocukların kendi öğrenmelerini planlamayı, yaparken izlemeyi ve sonunda değerlendirmeyi öğrenebildiğini, bunun da yetişkinin bu adımları sesli düşünerek göstermesiyle başladığını anlatır. Evde bu üç adımı şöyle kurabilirsiniz:

• Planla: “Bugün üç işin var. Hangisiyle başlarsın? Hangisi en uzun sürer?”
• Yap: Çocuk çalışırken araya girmeyin. Takılırsa önce “Burada ne yapman gerekiyor, kendi sözlerinle söyler misin?” diye sorun.
• Kontrol et: “Bitince neye bakacaksın?” Örneğin her işlemin sonucunun yazılıp yazılmadığına ya da cümlelerin sonuna nokta konup konmadığına.

İlk haftalarda bu adımları siz yüksek sesle yapın: “Ben bir işe başlarken önce listeme bakarım, sonra en kısa işi seçerim.” Çocuk sizin nasıl düşündüğünüzü duyarak öğrenir; zamanla aynı sorular onun ağzından çıkmaya başlar. EEF'in velilere yönelik rehberi de evde ders anlatmaktan çok, çocuğun kendi işini düzenlemesini ve iyi çalışma alışkanlıklarını desteklemeyi önerir.

Çalışmak yalnızca ödev değil: hatırlamaya çalışmak

Ödevini bitiren çocuk “Çalıştım” der. Oysa okuduğunu yeniden okumak, bilgiyi kalıcı kılmanın en zayıf yollarından biridir. Dunlosky ve arkadaşlarının öğrenme tekniklerini karşılaştıran derlemesinde (Psychological Science in the Public Interest) kendini sınama, yani bilgiyi kitaba bakmadan hatırlamaya çalışmak ile tekrarı günlere yaymak en yararlı teknikler arasında yer aldı; yeniden okumak ve altını çizmek ise düşük yararlı kaldı.

Evde bunun en kolay yolu, çalışma zamanının sonuna kısa bir “kapat ve anlat” eklemektir. Kitap kapanır, çocuk o gün öğrendiği bir şeyi size anlatır ya da bir iki soruyu bakmadan cevaplar. Bu, çalışma süresini uzatmadan öğrenileni derinleştirir.

İlkokulda ödevin rolü de bununla uyumludur. EEF'in ödev derlemesi, ilkokulda ödevin miktarından çok niteliğinin ve derste öğrenilenle bağının önemli olduğunu söyler. Kısa ama düzenli, hatırlamaya dayalı bir tekrar, uzun bir sayfa kopyalamaktan daha çok iş görür.

Rutini görünür kılmak ve ekranı sona koymak

Küçük çocuklar zamanı göremedikleri için düzeni aklında tutmakta zorlanır. Günün akışını resimlerle ya da kısa sözcüklerle bir şeride dökün: eve geliş, yemek, dinlenme, çalışma, oyun, akşam yemeği, kitap, uyku. Çocuk her adımı bitirince yanına bir işaret koyabilir.

Ekranı bu sırada çalışmadan sonraya koyun. Ödevden önce açılan bir çizgi film ya da oyun, kapatılırken çoğu zaman tartışmaya dönüşür ve çalışma saatini kaydırır. “Önce çalışma, sonra ekran” kuralı her gün aynı kaldığında pazarlık da azalır.

Çocuğunuz ödeve oturmakta direniyorsa ödev yapmak istemeyen çocuk yazısındaki öneriler bu düzenle birlikte işe yarar. Okulla evin birbirini desteklemesi için başka fikirler Çocuğunuzun okul başarısını artırmanın 5 yolu yazısında yer alıyor.

Bu hafta evde deneyin

• Çalışma saatini ve yerini çocuğunuzla birlikte seçin; bir hafta boyunca değiştirmeyin.
• Dört adımlık başlangıç ritüelini resimli olarak bir kâğıda çizin ve masanın yanına asın.
• Her çalışmanın başında “Bugün neler var, hangisiyle başlıyorsun?” diye sorun.
• Çalışmanın sonuna “kapat ve anlat” ekleyin: kitap kapalıyken öğrendiği bir şeyi size anlatsın.
• Ödev olmayan bir gün aynı saatte birlikte kitap okuyun ya da okulda işlenen konuyla ilgili kısa bir çalışma kağıdı oluşturun.
• Hafta sonunda “Bu hafta en kolay hangi gün başladın, neden?” diye konuşun.

Yaşa göre

Okul öncesi

Bu yaşta ders çalışmak yoktur; alışkanlığın temeli günlük rutinlerle atılır. Her gün aynı saatte birlikte kitap okumak, oyuncakları toplamak ya da masada kısa bir boyama yapmak, ilkokulda işe yarayacak “başla ve bitir” düzenini kurar.

1–2. sınıf

Çalışma zamanı kısadır ve çoğunlukla okuma yazma ağırlıklıdır. Planla, yap, kontrol et adımlarını siz yüksek sesle yapın, çocuk sizi taklit etsin. Rutin şeridini resimlerle hazırlayın; 2. sınıfta çocuk kendi şeridini kendisi çizebilir ve altına sözcükler ekleyebilir.

3–4. sınıf

Çocuk artık planı kendisi yapabilir: haftalık ödevleri bir listeye yazmak, uzun işleri parçalara ayırmak, bir yazılıdan birkaç gün önce tekrara başlamak. Siz gün sonunda yalnızca “Planın nasıl gitti?” diye sorun. Kendini sınama da bu yaşta kolaylaşır: konu sonundaki soruları bakmadan cevaplamak, kendine kartlarla soru sormak.

Ne zaman öğretmenle konuşmalı?

Düzenli bir saat ve yer olduğu hâlde çalışma her gün çok uzun sürüyor, çocuğunuz en basit işe bile başlayamıyor ya da çalıştığı hâlde okulda öğrendiklerini kullanamıyorsa öğretmenle görüşün. Öğretmen, ödevlerin evde ne kadar sürmesini beklediğini ve çocuğun sınıfta nasıl çalıştığını anlatabilir. Çalışma zamanı yoğun kaygı, ağlama ya da karın ağrısıyla geçiyorsa okulun rehber öğretmeninden destek isteyin; uyku ve yorgunlukla ilgili bir kaygınız varsa çocuk doktoruna danışın. Ödev ve çalışma rutiniyle ilgili diğer yazılara veliler için yazılar sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Ödevi yoksa yine de masaya oturmalı mı?

Evet, ama bu zamanın ödev gibi geçmesi gerekmez. Aynı saatte kitap okumak, ertesi günün çantasını hazırlamak ya da o hafta öğrendiği bir konuyu size anlatmak alışkanlığı korur. Önemli olan saatin ve yerin her gün var olmasıdır; içerik güne göre değişebilir.

Çocuğum çalışırken hep yanında mı durmalıyım?

1. sınıfın başında yakınında olmanız gerekir; zamanla adım adım geri çekilin. Önce aynı masada, sonra aynı odada kendi işinizle ilgilenin, en sonunda yalnızca başlangıçta ve bitişte yanına gelin. Amaç, planlama ve kontrol adımlarını onun kendi başına yapabilmesidir.

Alışkanlık ne kadar sürede oturur?

Bu her çocukta farklıdır. Önemli olan her gün aynı düzenin sürmesi ve aksayan bir günün ardından ertesi gün suçlamadan yeniden başlamaktır. Tatil ya da misafirli günlerde düzen bozulursa aynı saate geri dönün; alışkanlığı kuran şey kusursuzluk değil, tekrardır.

Kaynaklar

• Metacognition and Self-Regulated Learning, Education Endowment Foundation (EEF)
• Homework (Teaching and Learning Toolkit), Education Endowment Foundation (EEF)
• Improving Students' Learning With Effective Learning Techniques, Dunlosky ve arkadaşları, Psychological Science in the Public Interest (2013)
• Working with Parents to Support Children's Learning, Education Endowment Foundation (EEF)