Harfleri Sesiyle Söylemek: Evde En Sık Yapılan Hata

Evde harfleri adlarıyla değil, sesleriyle söyleyin. Okumak, sesleri art arda bağlayıp sözcüğü duymaktır; harfin adı ise ünsüzün yanına fazladan bir ünlü ekler ve bu ünlü birleştirmenin önüne geçer. Okul 1. sınıfta ses temelli yöntemle çalıştığı için evde de aynı dili konuşmak, çocuğun okulda kurduğunu evde yeniden çözmek zorunda kalmamasını sağlar. Aşağıda sesi nasıl söyleyeceğinizi, çocuğun sorularına ne cevap vereceğinizi ve evdeki herkesin aynı dili nasıl kullanabileceğini bulacaksınız.

Harfin adı ile sesi arasındaki fark

Çoğumuz alfabeyi harflerin adlarıyla, bir şarkı gibi sırayla öğrendik. Harf adları, harflerden söz ederken işe yarar; ama okumayı yeni öğrenen bir çocuğun elinde birleştirmeyi zorlaştıran bir araca dönüşür. Bunun nedeni basittir: ünsüzlerin adları, sesin yanına bir ünlü ekler.

Diyelim ki çocuğunuz el sözcüğünü okumaya çalışıyor. Harflerin seslerini art arda söylediğinde sözcüğü doğrudan duyar: e sesine l sesi eklenir ve ortaya el çıkar. Harflerin adlarını söylediğinde ise l'nin adındaki ünlü araya girer; el yerine iki heceli, anlamsız bir ses dizisi duyulur. Çocuk bu diziden sözcüğe ulaşamaz ve okumanın neden işe yaradığını göremez. Sözcük uzadıkça fazladan ünlüler çoğalır, iş daha da zorlaşır.

ABD'de What Works Clearinghouse'un ilk okuma rehberi, çocuğun sesleri fark etmesini ve onları harflerle eşleştirmesini okumanın temel taşları olarak görür. Education Endowment Foundation'ın (EEF) özetlediği çalışmalar da ses-harf ilişkisini sistemli öğretmenin okumaya yeni başlayan çocuklara yardım ettiğini gösteriyor. Bu çalışmalar İngilizce bağlamındadır; Türkçede ses ile harf arasındaki ilişki çok daha düzenlidir. Yani bir harfin sesini öğrenen çocuk o bilgiyi neredeyse her sözcükte aynı biçimde kullanabilir, yeter ki elinde ad değil ses olsun.

Ünsüzü tek başına söylemek neden önerilmiyor?

Pek çok veli, harf adını bırakınca bu kez ünsüzü tek başına söylemeye çalışır. Millî Eğitim Bakanlığının Türkçe programı burada da net: ünsüzler, yazım aşaması dışında tek başına seslendirilmez; ses, içinde geçtiği sözcükler ve tekerlemelerle hissettirilir. Bir ünsüzü yalnız söylemeye çalıştığımızda çoğumuz farkında olmadan arkasına kısa bir ünlü ekleriz. Çocuk bu küçük ünlüyü sesin parçası sanar ve birleştirirken yine fazladan bir ses taşır.

Bunun yerine sesi bir ünlüyle birlikte, hece ve sözcük içinde duyurun. Programın sırası da böyledir:

1. Kapalı hece: an. Ünlüyü biraz uzatın, ünsüzle kapatın.
2. Açık hece: na. Ünsüzden ünlüye ara vermeden geçin.
3. Sözcük: ana, nane. Hecelerden hemen anlamlı bir sözcüğe ulaşın.

Bazı sesler hece içinde hafifçe uzatılabilir; n, l, m, s ve ş böyledir. t, k, ç ve p gibi sesler ise uzatılamaz; bunları kapalı hecenin sonunda söylemek en kolayıdır: at, et, ak. Harfi yazarken çocuğun sesini söylemesi doğaldır ve bunu durdurmanıza gerek yoktur; okurken ise ses hep hecenin ve sözcüğün içinde kalsın.

“Bu hangi harf?” sorusuna ne demeli?

Çocuklar harfleri tabelada, ambalajda, kardeşinin kitabında görür ve sorar. Bu sorulara harfin adıyla değil, sesiyle ve bir sözcükle cevap vermek alışkanlık hâline gelince işiniz kolaylaşır. Birkaç örnek:

• Tabelada bir harf gösterdiğinde: “Bu, lale sözcüğünün başındaki ses. Sen de söyle: lale.”
• Okurken bir harfte takıldığında: “Bu sesi hatırlıyor musun? İçinde geçtiği bir sözcük söyleyeyim: tel.”
• Büyük harfi sorduğunda: “Bu, tel sözcüğünün başındaki harfin büyüğü. Sesi aynı.”
• “Bunu nasıl yazarım?” dediğinde sözcüğü birlikte yavaşça söyleyin: “Ela… İlk hangi sesi duyuyorsun?”

Sesi yazıyla buluşturmak için ekranda n harfini parmakla yazma sayfası iyi bir başlangıçtır: çocuk harfi doğru yönde yazarken sesini söyler, ardından siz an, na, ana diye sesi heceye ve sözcüğe taşırsınız.

Evdeki herkes aynı dili konuşsun

Okulda öğrenilen yöntemin evde karışmasının en sık nedeni, iyi niyetli büyüklerdir. Büyükanne, dede, bakıcı ya da ağabey, kendi öğrendiği yolla yardım etmek ister. Kimseyi suçlamadan yapılan kısa bir konuşma ve buzdolabına asılacak birkaç satırlık bir aile notu genellikle yeter:

1. Harfleri sesiyle söyleriz.
2. Sesi tek başına değil, hece ve sözcük içinde duyururuz: an, na, ana.
3. Yalnızca okulda öğrenilen harflerle çalışırız.
4. Önce küçük harf, sonra büyük harf.

Büyük kardeşe bir görev vermek de işe yarar: “ses yardımcısı” olsun ve küçük kardeşine okulda öğrendiği sözcükleri okutsun. Evde biri harf adı söylediğinde hep birlikte gülerek “Sesiyle!” demek, kuralı bir oyuna çevirir. Büyüklerin yanlışını çocuğun önünde düzeltmek yerine bu oyunu kullanın; böylece kimse mahcup olmaz.

Çocuğunuz alfabeyi okul öncesinde harf adlarıyla öğrendiyse endişelenmeyin. Adları yasaklamanız gerekmez; okurken sesleri kullandığınızı göstermeniz yeterlidir. Bu dönemde neyin öğretilip neyin öğretilmediğini anasınıfında harf öğretimi üzerine yazıda bulabilirsiniz.

Bu hafta evde deneyin

• Aile notunu yazıp buzdolabına asın; büyükanne, dede ve kardeşlerle iki dakikalık bir konuşma yapın.
• Sofrada “ses dedektifi” oynayın: “Ekmek sözcüğünde bu hafta öğrendiğin ses var mı?” Sözcüğü yavaşça söyleyin, o dinleyip bulsun.
• Öğrendiği iki sesle önce kapalı, sonra açık bir hece yazın, ardından bu hecelerden bir sözcük kurun: an, na, ana.
• Bir gün sınıfın grubuna uygun bir hece çalışma kâğıdından yalnızca kapalı heceleri okuyun, ertesi gün açık heceleri.
• Hafta boyunca “Sesiyle!” oyununu sürdürün; hafta sonunda en az unutanı alkışlayın.
• Ekranda kısa bir tur isteyen çocukla Hece birleştir oynayın; kurduğu her sözcüğü bir kez de yüksek sesle söylesin.

Yaşa göre

Okul öncesi

Okul öncesinde okuma yazma öğretilmez; bu dönemde harf öğretmeye de gerek yoktur. Çocuk kendiliğinden bir harfi sorarsa sesini bir sözcük içinde söylemek yeterlidir: “Bu, Ela'nın başındaki ses.” Harf adlarıyla alfabe ezberletmek yerine tekerlemeler ve uyaklarla sesle oynamak, 1. sınıfa daha iyi bir hazırlıktır.

1–2. sınıf

Bu yazı en çok 1. sınıf için geçerlidir; okul ilk haftalardan itibaren sesle çalışır. 2. sınıfta çocuk akıcı okumaya başladıysa harflerin adlarını duyması artık birleştirmeyi bozmaz. Yine de yeni ya da uzun bir sözcüğü yazarken sözcüğü yavaşça söyleyip seslerini sırayla bulmak işe yarar.

3–4. sınıf

Bu yaşta çocuk okumayı çoktan öğrenmiştir ve harflerin adlarını kullanmasında bir sakınca yoktur. Küçük bir kardeş 1. sınıfa başladıysa büyük çocuğa ses temelli yöntemi kısaca anlatın; kardeşine yardım ederken adları değil sesleri kullansın.

Ne zaman destek istemeli?

Sesle söyleme alışkanlığı evde birkaç haftada oturur. Şu durumlarda öğretmenle konuşmak iyi olur:

• Düzenli çalışmaya rağmen öğrendiği sesleri birbirine sık sık karıştırıyorsa,
• Bir sözcüğün hecelerini ya da seslerini kulakla ayırt etmekte belirgin biçimde zorlanıyorsa,
• Konuşurken bazı sesleri yaşıtlarından belirgin biçimde farklı çıkarıyorsa.

Öğretmen gerekirse okulun rehber öğretmeniyle birlikte bir yol planlar. Sesleri duymakta zorlandığından ya da konuşma seslerinden kaygılanıyorsanız çocuk doktoruna danışın; işitme kontrolü gerekip gerekmediğini o değerlendirir.

Sık sorulan sorular

Harflerin adlarını hiç öğrenmeyecek mi?

Öğrenecek; harflerin adları ileride harflerden söz ederken işe yarar ve zamanla doğal olarak öğrenilir. Ama okumayı öğrenme döneminde ses önce gelir. Çocuk sesleri birleştirip rahatça okumaya başladıktan sonra adları duymak ona zarar vermez; sorun, okumaya yeni başlayan çocuğun birleştirirken adları kullanmasıdır.

Ünsüzü tek başına söylemeden sesini nasıl öğreteceğim?

Sesi bir ünlüyle birlikte, hece ve sözcük içinde söyleyin: an, na, ana. Öğretmen yeni sesi sınıfta tekerlemeler ve içinde geçtiği sözcüklerle hissettirir; evde de o sesi taşıyan gerçek sözcükler bulmak yeterlidir. Çocuk harfi yazarken sesini söylerse onu durdurmanıza gerek yoktur.

Büyükanne eski usulle öğretmek istiyor; ne yapmalıyım?

Yardım isteğine teşekkür edin ve yöntemin değiştiğini kısaca anlatın: okul harfleri sesiyle öğretiyor ve heceleri ezberletmiyor. Ona sevebileceği bir görev verin; örneğin her akşam torununa bir resimli kitap okusun ya da okulda öğrenilen sözcüklerle küçük bir oyun oynasın. Aile notunu onunla da paylaşın.

Kaynaklar

• İlkokul Türkçe Dersi Öğretim Programı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli), Millî Eğitim Bakanlığı
• Okul Öncesi Eğitim Programı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli), Millî Eğitim Bakanlığı
• Phonics (Teaching and Learning Toolkit), Education Endowment Foundation (EEF)
• Foundational Skills to Support Reading for Understanding in Kindergarten Through 3rd Grade, What Works Clearinghouse, Institute of Education Sciences (2016)